Zimą 1921 roku w kawiarni w walijskim miasteczku Tredegar zebrała się grupa górników, by zastanowić się, jak odmienić swój los. Tak powstał Query Club, półtajne stowarzyszenie, do którego należał młody Aneurin Bevan, późniejszy twórca brytyjskiej Narodowej Służby Zdrowia (NHS). Historia klubu pokazuje, że idee ogólnokrajowego systemu ochrony zdrowia dojrzewały na poziomie lokalnej społeczności.

Bogactwo regionu, którego nie widać było w domach górników

Południowa Walia była sercem rewolucji przemysłowej, a jej węgiel napędzał rozwój Imperium Brytyjskiego. Niewiele z tego bogactwa trafiało jednak do ludzi, którzy ten węgiel wydobywali. W Tredegar kopalnie i huty należały do prywatnych właścicieli, a ci i ich menedżerowie mieli duże wpływy w lokalnych instytucjach, takich jak rada miejska czy zarząd szpitala.

Bevan, syn górnika, który sam pracował pod ziemią, dobrze wiedział, jak mało zwykli ludzie mogą decydować o swojej pracy i warunkach życia. W klubie działało około 20 osób, a członków dobierano bardzo ostrożnie: kandydaci przechodzili serię testów i rozmów. Odznaka z znakiem zapytania miała być zagadką, a o tym, co działo się na spotkaniach, nie wolno było mówić.

Strategia: wejść wszędzie, gdzie zapadają decyzje

Członkowie klubu doszli do wniosku, że aby coś zmienić, muszą znaleźć się tam, gdzie leży władza. Jak wyjaśnia dr Nye Davies z Uniwersytetu w Cardiff, autor książek o Bevanie, plan polegał na obsadzeniu socjalistami wszystkich komitetów, zarządów i instytucji, które mają jakiś wpływ na życie wspólnoty.

• W 1922 roku klub wystawił Bevana w wyborach do rady miejskiej.
• Do 1929 roku w 16-osobowej radzie zasiadało 10 radnych Partii Pracy, w tym pięciu członków Query Clubu.
• Bevan trafił następnie do rady hrabstwa w Newport, a w 1929 roku został posłem z okręgu Ebbw Vale.

Równolegle w Tredegar działało Towarzystwo Pomocy Medycznej, w którym robotnicy odkładali drobną część zarobków na przyszłe leczenie. Jego sekretarzem został w 1915 roku Walter Conway, wychowanek przytułku i najstarszy członek Query Clubu. Za jego kadencji liczba członków wzrosła z 5 tys. do 20 tys., czyli do 95% mieszkańców miasta. Dostęp do lekarzy, pielęgniarek, dentystów i szpitali mieli także żony, dzieci i osoby niebędące górnikami. Z systemu dla robotników powstała więc w Tredegar usługa powszechna.

Od lokalnej rady do Westminsteru

Bevan szybko uznał, że władza wciąż jest gdzie indziej. Według Davisa to dążenie do niej napędzało zarówno klub, jak i całą późniejszą karierę polityka. Dyskusje w klubie ukształtowały też Bevana jako mówcę, który potrafił rozbierać cudze argumenty na części. Davies ocenia to tak:

„Jedną z mocnych stron Bevana były umiejętności debatowania i zdolność dekonstruowania argumentów” – mówi dr Nye Davies.

Wielu członków klubu przez kolejne dekady zajmowało wpływowe stanowiska, jako radni czy burmistrzowie. Ostatnio ujawniono, że MI5 przez około 20 lat obserwowała Bevana, uznając go za lewicowego radykała powiązanego z czołowymi komunistami. Dziś pamięć o klubie podtrzymuje w Tredegar centrum dziedzictwa w dawnym budynku Towarzystwa Pomocy Medycznej, z salką poświęconą Query Clubowi.

Co to oznacza dla polskiego czytelnika

Dla czytelnika w Polsce to przede wszystkim ciekawostka historyczna, bo polski system ochrony zdrowia działa inaczej. NHS jest finansowany z podatków, a u nas opiera się na składce zdrowotnej i Narodowym Funduszu Zdrowia. Sama idea jest jednak znajoma: wspólne gromadzenie środków, by każdy mógł się leczyć, bez względu na zamożność. W Polsce także działały kiedyś kasy chorych.

Historia z Tredegar nie ma bezpośredniego wpływu na przepisy w Polsce ani w UE. Pokazuje natomiast, że zmiany systemowe często zaczynają się od lokalnego, długotrwałego zaangażowania w istniejące instytucje, a nie od jednej ustawy.

Źródło: BBC News – „The debating club that helped shape NHS architect Aneurin Bevan’s drive for power”