Tag

astronomia

Browsing

Teleskop Jamesa Webba prawdopodobnie wykrył czarną dziurę w galaktyce MARTA 3887, którą widzimy taką, jaka była około 12 miliardów lat temu. Obiekt waży ok. 3,3 mln mas Słońca, a gwiazdy całej galaktyki łącznie ok. 145 mln mas Słońca. Wygląda więc na to, że czarna dziura rosła szybciej niż gwiazdy wokół niej.

Dlaczego ten wynik jest ciekawy

Skąd we wczesnym Wszechświecie wzięły się pierwsze masywne czarne dziury, wciąż nie wiadomo. Najnowsze obserwacje pokazują, że te dawne obiekty bywają zbyt ciężkie w stosunku do masy gwiazd w swoich galaktykach, inaczej niż w naszym kosmicznym sąsiedztwie. Sugeruje to, że czarne dziury mogły wtedy rosnąć szybciej niż gwiazdy.

Jest tu jednak pułapka. Przeglądy nieba wychwytują głównie czarne dziury jasne lub bardzo aktywne, czyli te najcięższe dla danej masy galaktyki. To tylko wierzchołek góry lodowej, dlatego astronomowie szukają też mniejszych, bardziej typowych obiektów. Są one trudne do rozpoznania, bo wybuchy supernowych w gęstym gazie, fale uderzeniowe czy wypływy materii potrafią imitować słabą czarną dziurę.

Na czym opiera się podejrzenie

Zespół kierowany przez Mirko Curtiego z INAF w Bolonii połączył dane ze spektroskopu Webba, obrazy z Hubble’a oraz archiwalne obserwacje instrumentu MUSE z Very Large Telescope. W widmie zauważono szeroką linię wodoru H-alfa, wskazującą na gaz poruszający się z prędkością ok. 1270 km/s. Taki sygnał pojawił się tylko w wodorze, a nie w liniach np. tlenu, które pochodzą ze spokojniejszego gazu. To przemawia za czarną dziurą, a nie zwykłym wypływem materii.

Czarna dziura stanowi ok. 2,3% masy gwiazdowej galaktyki. Według autorów to około 100 razy więcej, niż wynikałoby z zależności wyznaczonej dla pobliskich galaktyk. W pracy piszą, że „black-hole growth has outpaced the assembly of the observed stellar component”, czyli wzrost czarnej dziury wyprzedził budowanie się gwiazd. Sama galaktyka jest zwarta, zbudowana z grudek i uboga w pierwiastki cięższe od helu (ok. 10% poziomu słonecznego). Tworzy ok. 5–9 mas Słońca nowych gwiazd rocznie, głównie w niedawnym rozbłysku.

Jak mogła tak szybko urosnąć

Badacze zbudowali uproszczone modele wzrostu: jedna czarna dziura rośnie z zalążka w stałym tempie, bez zderzeń z innymi. Wynik zależy od momentu startu i masy zalążka:

  • jeśli wzrost zaczął się, gdy Wszechświat miał ok. 0,1 mld lat, zalążki o masie 100, 10 tys. i 100 tys. mas Słońca musiałyby przyjmować materię w tempie odpowiednio ok. 34%, 19% i 11% maksymalnego;
  • jeśli wzrost ruszył dopiero wraz z niedawnym rozbłyskiem gwiazdotwórczym, zalążek o masie 100 mas Słońca musiałby żywić się w tempie ok. 570% maksimum, co jest ekstremalne.

Mały zalążek, który zaczął rosnąć późno, wymagałby więc wzrostu znacznie powyżej granicy Eddingtona. Cięższy zalążek mógłby rosnąć wolniej.

Autorzy podkreślają, że czarna dziura jest tu tylko możliwa. Podobny sygnał mogłaby dać oddziałująca supernowa albo zwarty, gęsty wypływ gazu, choć to mniej prawdopodobne. Na podstawie jednej obserwacji nie da się tego wykluczyć. Galaktyka może też przepuszczać promieniowanie ultrafioletowe: ok. 44% wytwarzanego w niej światła Lyman-alfa ucieka w przestrzeń. Ponieważ ucieczki samego ultrafioletu nie zmierzono, zespół nazywa ją pośrednim kandydatem na „przeciekającą” galaktykę. Takie galaktyki mogły pomagać w rozpraszaniu neutralnego wodoru w epoce reionizacji.

Co to oznacza dla czytelnika

To badanie podstawowe i nie ma bezpośredniego wpływu na codzienne życie. Praca trafiła na serwer preprintów arXiv, więc wnioski warto traktować jako wstępne. Pokazuje jednak, jak Webb pozwala zajrzeć do słabszych i mniej ekstremalnych obiektów, a nie tylko do rekordzistów.

Webb powstał we współpracy NASA, ESA i kanadyjskiej agencji kosmicznej. Polska należy do ESA, więc polscy badacze mogą korzystać z danych tego typu, ale w omawianej pracy nie pojawiają się polskie ośrodki.

Źródło: Phys.org – „JWST finds a possible black hole that grew faster than its host galaxy in the early universe”

puneonlinemall.com opentstreetmap.org ubezpieczenia-on-line.pl